Osmanlı Toplumunda Bayramlar

PaylaşTweet about this on TwitterShare on FacebookShare on Google+Email this to someoneShare on TumblrPin on Pinterest

Devlet-i aliye içinde onlarca millet ve bir o kadar da inanç vardı. Sistem, Bizanstaki gibi asimile etmeye yönelik olmadığı için topluluklar kandi aralarında, inançlarını rahatça uygulayarak yaşıyorlardı. Hatta kendi aralarında kendi hukuklarını uygulamak Osmanlı adaleti için bir sorun teşkil etmiyordu.

Devlet savaşa girdiğinde, devletle aynı inancı paylaşmayanlar askerlikten muaftı. Bunun en son örneği Çanakkale Savaşı idi. Ülkenin her tarafından asker çekilirken Dersimlilerden asker alınmamıştı. Çünkü onlar inançları gereği mevcut halifeyi tanımıyorlardı.

İnanç sahiplerinin bu imkanlara sahip olabilmesi için bir tek şart vardı, isyan edip halkı kırdırmamak. Bu, devletin kırmızı çizgisiydi. Halkı kıranlar, hatta kırma ihtimali olanlar bile padişah çocuğu da olsa ortadan kaldırılırdı.

Böyle bir atmosferde yaşayan inanç gruplarının belli başlı dini bayram ve şenliklerini sunuyoruz.

OSMANLI TOPLUMUNDA DİNİ GÜNLER ve BAYRAMLAR
ETKİNLİK
TAKVİM
TOPLULUK
AÇIKLAMA
APOKEFALİSTU İOANNU
29 Ağustos
Rum
Vaftizci Yahya’nın başının kesildiği gün. Rengi kırmızı olan hiç bir şey kesilmez ve yenmez.
APOKRİES
Şubat ayı
Rum
Paskalya Yortusu’ndan 40 gün önce yapılan şenliktir. 3 hafta sürer. Hayvansal ürünler yenmez. XX. Yüzyilda fesstivale dönüşmüştür.
AŞURE GÜNÜ
10 Muharrem (Hicri)
Alevi-Kızılbaş-Tahtacı
Kerbela’da şehit olanlar için aşure pişirilir. Hazret-i Hüseyin’in Kerbela’da şehid edilmesine özgü bir gün kabul edilir.
AŞURE GÜNÜ
10 Muharrem (Hicri)
Sünni Müslüman
Hicri takvimin ilk ayı olan Muharrem’in 10. günüdür. Sünniler Hazret-i Adem’den beridir değer verilen bir gün olarak bilirler. Bugünü oruçlu geçirmek çok sevaptır. İsteyenler Hazret-i Nuh’un, gemide kalan son erzakla pişirdiğine inanılan aşureyi ikram ederler.
AVAK ŞAPAT (Büyük Hafta)
Nisan ayı
Ermeni
Bir hafta sürecek şekilde çarmıha giden süreç anılır.
AYİA EFİMİYA (Euphemia)
11 Temmuz
Rum
16 Eylül 303 yılında Kadıköy’de öldürülen genç bir hıristiyan kızın yortusudur. Mumyası Fener Patrikhanesindedir. Her yıl 11 Temmuz’da törenle tabut açılır. Katılanlara iğne dağıtılır.
AYİA THEKLA
24 Eylül
Rum
Mezarı Güney Kıbrıs’ta olan ve Pavlus’un öğrencilerinden kabul edilen Ayia Thekla adlı kadının yortusu. Büyükadada’daki manastır ziyaret edilir ve adak adanır.
AYİOS STEFANOS
27 Aralık
Rum
Hıristiyanlık uğruna Kudüs’den kovulup, taşlanarak öldürülen Stefanos’u anma günü
BERAT KANDİLİ
14 Şaban (Hicri)
Sünni Müslüman
Hicri 14 Şaban gününü 15 Şaban’a bağlayan gece ibadet edilir. Bu gece bir sene içerisinde yaşanılacak olaylar dünya göğüne indirilir.
BOUTHO DNINVE
Şubat ayı
Süryani-Kıpti
Ninova Halkı’nın MÖ. 862 yılındaki büyük tövbesini örnek alarak 6 gün tutulan oruç.
CEJNA HAWİNİ (Yaz Bayramı)
18-21 Temmuz
Yezidi
Laliş bölgesinde kutlanır. Şeyh Adiy veya kırk gün bayramı da denir.
CEJNA MİHRİCANE
Sonbahar başı
Yezidi
Ateşe tapanlardan gelmektedir. Newroz’dan sonraki önemli bayramdır.
CEJNA JEMAİYA
23 Eylül – 1 Ekim
Yezidi
Laliş’te Şeyh Adiy’nin mezarının ziyaret edilmesidir. Bir nevi hac farizası sayılır ve her Yezidi için bir borçtur.
CEJNA TEWALLUD
1 Aralık
Yezidi
Üç gün oruç tutarak karşılanan 1 Aralık günü, Halife Yezid’in doğum günü olarak kutlanır.
DENHO
6 Ocak
Süryani
Hazret-i İsa’nın vaftizinin kutlandığı gündür. İçine haç batırılan su, törene katılanlara evlerine götürmeleri için dağıtılır.
DİYARNINTARAÇ
14 Şubat
Ermeni
Hazret-i İsa’nın doğumunun 40. gününde tapınağa götürülüşü kutlanır. “Ateş Gecesi” de denilir. Kilisede bulunan mumla kendi mumlarını yakan cemaat, mumu söndürmeden evine götürerek orada hazırlanmış olan mumları yakar.
DZAĞGAZART
Mart veya Nisan
Ermeni
İsa Kudüs’e girerken halk, yollara çiçekli dallar ve zeytin dalları sererek karşıladığı için kiliseler süslenir.
DZUMUNT
6 Ocak
Ermeni
Noel’i, İsa’nın Vaftiz’ i ile birlikte kutlayan Ermeniler, bu tarihte evleri ziyaret eden çocuklara hediyeler verirler. Ailecek yenilen akşam yemeğinde ana yemek mutlaka balık olur.
EİD AL ADHA
10-13 Zilhicce (Hicri)
Dürzi
Kurban bayramıdır. Sünni müslümanlarla aynı günlerde icra edilse de uygulamaları farklıdır.
EPİFANİ
6 Ocak
Nasturi-Kıpti
Hazret-i İsa’nın Üç Müneccim tarafından ziyareti kutlanır.
EPİFANİ
6 Ocak
Rum
Ortodoks kilisesinde İsa’nın vaftizine remiz olarak haçın suya atılma yortusu
FERAŞ BAYRAMI
29 Zilhicce (Hicri)
Nusayri
Medine’ye Hicret sırasında Hazret-i Ali’nin girdiği riskin yadedildiği Yatak (Firaş) Bayramı
GADİR BAYRAMI
18 Zilhicce (Hicri)
Nusayri
En kutsal gündür. İnanışlarına göre Hazret-i Peygamber, Veda Haccı’ndan dönerken Gadir Hum’da kendisinden sonra halifeliği Hazret-i Ali’ye vasiyet etmiştir. Bu günde işi bırakıp bütün günlerini ibadet, dua ve bayramlaşmayla geçirirler. Esnaf dükkânlarını kapatır. Hayvanlar kurban edilir.
GAĞANT
Aralık ayı son haftası
Alevi-Kızılbaş-Tahtacı
Dersimliler yeni yılın girmesini kutlarlar.
GAĞANT (Gaxend)
1 Ocak
Ermeni
Noel kutlamalarının yapıldığı tarihtir. Yılbaşı sofrasında ana yemek hindidir. Ertesi günü dükkanlar açılır ve bereket getirmesi içine nar tanecikleri serpilir.
GENA
7 Ocak
Habeş (Etiopya)
Habeş hıristiyanlarının yılbaşısı
HAMPARTSUM
Mayıs ayı
Ermeni
Surp Zadik’in 40 gününde Hazret-i İsa’nın göğe yükseliş’i kutlanır. Sofralarda mutlaka marul bulundurulur.
HAMSİN YORTUSU
Mayıs-Haziran
Nasturi
Paskalya’dan yedi hafta sonra, 50. günde kutlanır.
HAMŞO DROZE
Nisan ayı
Süryani
Hazret-i İsa’nın “Son Akşam Yemeği” anısına kutlanan gündür. Papazlar cemaatten seçilen kişilerin ayaklarını yıkarlar.
HAMURSUZ
15 Nisan (İbrani)
Yahudi
Pesah ta denir. Yahudilerin Mısır’daki esaretten kurtulmaları anısına kutlanır. Tanrı, İbraniler’e eziyet eden Mısır halkını cezalandırmak için her ailenin ilk çocuğununa felâket yağdırdığında, Museviler’in evlerini es geçmişti. Bu yüzden Musevi ailelerin ilk erkek evlâdı Pesah (atlama) arefesinde oruç tutar. Diğerleri hamursuz (matsa) yemez. Çünkü Mısır’ı terkederken yolda mayasız ekmek yemek zorunda kalmışlardı.
HANUKA (Işık Bayramı)
25 Kislev (İbrani)
Yahudi
8 gün sürer. Eski Yunanlılar tarafından kapatılan mabedin yeniden açılması adına Dokuz kollu şamdanı yakarak kutlarlar.
HASAT BAYRAMI
6 Sivan (İbrani)
Yahudi
Şavuot ta denir. İlk Turfandalar Bayramı. İlk tahılın toplanmasıyla başlayan 7 hafta sonra buğday hasadıyla sona eren 50 günlük dönemin sonunda kutlar. Hazret-i Musa’ya 10 Emir bu gün verilmiştir.
HAWTAMAL (Heftemal)
Mart ayı
Alevi-Kızılbaş-Tahtacı
Dersimlilerin bir etkinliğidir. Bahar canlılığının habercisi ve Nevruzdan önceki kutlamasıdır. Ateşin yandığı bacaların etrafına evin her bireyi için bir taş dizilir. Bir hafta içerisinde o taşlardan hangisinin altında canlı bir böcek veya kurtçuk çıkarsa onun o yıl şanslı olacağına dair yorumlar yapılır. Prof. Dr. İrene Melikof, Ermenilerdeki Aziz Harambopulos (Pavlus) yortusunun aynısı olduğunu söyler.
HIZIR ORUCU
Şubat ayı
Alevi-Kızılbaş-Tahtacı
Hazret-i Hızır’ın anısına tutulur, 3 gün sürer.
HİCRİ YILBAŞI
1 Muharrem (Hicri)
Sünni müslüman
Hicrî Takvim’e göre Muharrem ayının birinci günüdür. Muhammed aleyhisselamın Mekke’den Medine’ye hicretini temel alır.
HRİSTUGENNA
25 Aralık
Rum
Noel kutlaması. Bir akşam öncesi çocuklar ev ev dolaşırlar. Sabah erken kiliseye gidilir, öğlen yakın akrabalarla yemek yenir. Çam ağaçları süslenir ve altlarına hediyeler bırakılır.
IDO DAKYOMTO
Nisan ayı
Süryani
Hazret-i İsa’nın Diriliş Bayramıdır. Büyük kıyam veya Paskalya adıyla anılır. Birbirlerine yumurta ve yumurta şeklinde hediyeler verirler.
IDO DMAVLODO
25 Aralık
Süryani
25 Aralık Noel kutlaması. Kilise’de çerağlar ile, doğum sırasında çobanların yaktığı ateşi simgeleyen bir ateş yakılır ve etrafında şarkılar söylenir.
KADİR GECESİ
27 Ramazan (Hicri)
Sünni Müslüman
Ramazan Ayı’nın 27. gecesidir. Kur’an-ı Kerim Muhammed aleyhisselama bu gece inmeye başlamıştır. Bin aydan daha hayırlı bir gecedir. Bu gecede, tövbe ve kulluk için ibadet yapılır.
KHACVERAST
Eylül ayı
Ermeni
14 Eylül’e en yakın Pazar günü Haç yortusudur. Kilisede öğleden sonra yapılan törende haç, fesleğen çiçekleri ile süslenir ve dualar edilir. Kökeninin 7. yüzyıla dayandığı söylenir.
KURBAN BAYRAMI
10-13 Zilhicce (Hicri)
Sünni Müslüman
4 gün sürer. Kurban kesilir, ihtiyaç sahipleri gözetilir, akraba ziyaretleri yapilir, mezarlıklar ziyaret edilir.
LAG B’ OMER
18 Iyar (İbrani)
Yahudi
Geçmişte 32 gün süren bir salgının bir anda sona ermesi üzerine yapılan kutlama. 32 gün boyunca hiç kimse neşelenmez ve evlenmez.
MAELTO
2 Şubat
Süryani
2 Şubat Yaşlı Mar Şemun Bayramıdır. Hazret-i İsa’nın mabede sunuluşu anısına kutlanır. Kilise de mumlar yakılır.
METAMORFOSES
6 Ağustos
Rum
6 Ağustos Paskalya’dan 40 gün sonra, Hazret-i İsa’nın göğe alınışı kutlanır.
MEVLİD KANDİLİ
12 Rebiul evvel (Hicri)
Sünni Müslüman
Rebiul Evvel ayının 12. gecesi Muhammed aleyhisselamın doğumu kutlanır.
MİHRİCAN (Miregan)
Sonbahar başı
Kızılbaş-Tahtacı
Nevruz’dan sonra kıymet verilen en büyük gündür. Aslen ateşe tapanlarca kutlanılan dini bir bayramdır.
MİRAC KANDİLİ
27 Recep (Hicri)
Sünni Müslüman
Muhammed aleyhisselam bu günde Hazret-i Cebrail tarafından önce Kudüs’e, sonra göklere yükseltilmiştir. Zaman ve mekan sınırlarının dışına çıkarılmış, cennet ve cehennem, geçmiş ve gelecek gösterilmiştir. Beş vakit namaz kılınması bu gece farz kılınmıştır.
MUHARREM ORUCU
1-12 Muharrem (Hicri)
Alevi-Kızılbaş-Tahtacı
Hazret-i Hüseyin’in Kerbela’da şehit edilmesi dolayısıyla 1-12 Muharrem arasında oruç tutarlar. Aşure Günü 10 Muharrem’dir. Bu tarih aynı zamanda Hazret-i Hüseyin’in Kerbela’da şehit edildiği gündür. Matem, Hazret-i Hüseyin 12 Muharrem’de defnediliği için 2 gün daha sürer.
MUHARREM ORUCU
1 Muharrem (Hicri)
Sünni Müslüman
Kur’an-ı Kerim’de kıymet verilen dört aydan biri olan Muharrem’in birinci günü oruç tutmak, o senenin tamamını oruçlu geçirmek gibi faziletlidir.
MÜBAHALE BAYRAMI
21 Zilhicce (Hicri)
Nusayri
Necran Hıristiyanlarının Medine’ye geldiklerinde yaşanan mübahale olayında karşılarına ehli beytin çıkarılmasını yadetmek için kutlanır.
NENAWE
29-30 Tobi-1 Meşir (Koptik)
Habeş (Etiopya)
Yunus orucu da denir. 3 gün tutulur.
NEWROZ
21 Mart
Alevi-Kızılbaş-Tahtacı
21 Mart’ta kutlanır. Aslen ateşperest bayramıdır.
NEYROUZ
1 Thout (Koptik)
Kıpti
Mısır Kıpti takviminin ilk günü (11 Eylül)
NOEL
25 Aralık
Süryani-Rum-Katolik
Noel Baba olarak bilinen ermiş Nikola’yı anma günü, Ermenilerce 6 Ocak
PANTİKUSTİ BAYRAMI
Haziran ayı
Süryani
İsa Mesih’in öğrencilerine Kutsal Ruh’u verdiği gündür. Paskalya’dan 50 gün sonra kutlanır. Rışes te denir. Kilisedeki kutsanmış suya ceviz yaprakları batırılır.
PASKALYA
27 Mart
Rum
Çarmıha geriliş haftasına verilen isim. Cuma günü perhiz yapılır ve hayvansal besinler alınmaz. Cumartesi gecesi tam geceyarısı kiliselerde mumlar yakılır ve diriliş kutlanır. Aynı gece paskalya yumurtaları, ertesi Pazar günü de paskalya çörekleri yenir.
PROTOHRONİA
1 Ocak
Rum
Hazret-i İsa’nın sünneti kutlanır. Bir aksam önce çocuklar şarkılar söyleyerek komşuları ziyaret eder ve hediye toplarlar. Akşam yemeğinde hindi yenir. Evde ve iş yerinde bereket getirmesi için nar kırılır, sakızlı yılbaşı pidesi pişirilir.
PUN PAREGENTAN
Şubat ayı
Ermeni
Büyük Oruç’un arefesinde kutlanır. Günbatımıyla birlikte Medz Balık’a, yani Büyük Oruç’a girilir. 7 hafta (50 gün) sürer. İçinde hayvansal gıdalar bulunmayan tek bir öğün yemek yenilir.
PURİM
14 Adar (İbrani)
Yahudi
Adar ayının 14. gününde Babil’de Yahudileri kıyımdan kurtaran Ester anısına 2 gün süreyle kutlanır. Bir gün öcesinden başlanarak 3 gün oruç tutulur.
RAMAZAN AYI
1-30 Ramazan (Hicri)
Sünni Müslüman
İmsak vaktinden iftara kadar oruç tutulur. Bu oruç islamın 5 temel emrindendir. Akşamları Teravih namazı kılınır.
RAMAZAN BAYRAMI
1-3 Şevval (Hicri)
Sünni Müslüman
Ramazan ayının bitiminde, Hicri 1 Şevval’de başlar 3 gün boyunca kutlanır. İhtiyaç sahipleri gözetilir, akraba ziyaretleri yapilir, mezarlıklar ziyaret edilir. Bu ayda ihtiyaç sahiplerine fıtra verildiği için fıtr bayramıdır. Halk arasında Şeker Bayrami olarak da bilinir.
REGAİB KANDİLİ
Recep (Hicri)
Sünni Müslüman
Hicri Receb ayının ilk Cuma gecesi idrak edilir. “Allah’ın rahmetinin, lütuf ve inayetinin bol bol verildiğine” inanılan bu gecede müslümanlar dua okurlar, namaz kılarlar.
ROŞ AŞANA
1 Tişri (İbrani)
Yahudi
Yeni yıl başlangıcıdır. Aile fertleri bir araya gelir. Aile reisinin söylediği “Kiduş” ile yeni yıla girerler.
SAR-İ SAL (Yeni yıl)
Nisan ayı
Yezidi
Sarsali, Sarsaliya da denir. Nisan ayının ilk Çarşamba günü başlayan ve 13 gün süren kutlamalar yapılır. Ön hazırlığı olarak aile mezarları ziyaret edilerek mezar taslarının üzerine yolu oradan geçenlerin yemesi için, içinde kuru üzüm, yumurta, kuru incir ve çeşitli çöreklerin bulunduğu tepsiler konur.
SÜBORO
25 Mart
Süryani
Hazret-i İsa’nın doğumunun annesi Meryem’e müjdelenmesi kutlanır. Kilisede dağıtılan ve 3 tanrıyı sembolize eden 3 renkli ip, Paskalya Bayramı’na kadar bilekte taşınır.
SUKOT
15 Tişri (İbrani)
Yahudi
İsrailoğullarının çölü geçerken “suka” larda (Çardak) yatıp kalkmaları anısına kutlanır. Eylül-ekim sonları, 7 gün süreyle Mısır’dan çıkışta çölde geçirdikleri zamanı anarlar. Sabah duasına katılanlar ellerinde “Lulav” adı verilen çiçek demeti tutarlar.
SULOKO
Mayıs ayı
Süryani
Hazret-i İsa’nın Göğe Yükseliş’i kutlanır. Bu bayramda yaylalara çıkıp salıncak kurarlardı.
SURP ASDVADZADZİN
Ağustos ayı
Ermeni
Kutsal Meryem’in Tanrı huzuruna alınması Yortusu… Üzümlerin olgunlaşma zamanına rastgeldiği için üzümü de kutsarlar. Pun Paregentan’dan bu Yortuya kadar üzüm yemezler.
SURP ZADİĞİ
Mart ayı
Ermeni
Paskalya Bayramı. İnsanlar birbirlerine kırmızı yumurta armağan ederler. Paskalya çörekleri hazırlanıp, mezarlıklar ziyaret edilir.
ŞAHRO DMOR
31 Ağustos
Süryani
31 Ağustos – Mardin-Midyat yöresinde, Turabdin’de yaşayan dini önderler adına birçok ‘Şahro’ kutlaması yapılır. Aralarında en önemli olan Gabriyel Gününde geceyi manastırda geçirenler ibadet ederler. Sabah ayininden sonra ise şölen verilir.
TA FOTA
6 Ocak
Rum
6 Ocak Hazret-i İsa’nın Vaftiz edilmesi anılır. Boğaz’da, bir papazın suya attığı tahta haçı çıkarmak için cemaatten gençler Boğaz’ın soğuk sularına atlarlar. Haçı bulup kıyıya getiren genç, ucunda haç olan altın zincirle ödüllendirilir.
TARKMANÇATS
Ekim-Kasım arası
Ermeni
MS. 404 yılında Ermeni yazısını keşfeden ve İncil’in Ermenice’ye çevrilmesine katkıda bulunan Sahag Bartev ve Mesrob Maştotz adındaki 2 din adamının anısına yapılan törenlerdir.
TENSAYE
Nisan ayı
Habeş (Etiopya)
Paskalya haftası.
TESSARAKOSTİ
Şubat ayı
Rum
Paskalya’dan önce 40 gün süren orucun başlangıç günüdür. İlk gün hiçbir şey yenmez. Sonraki 5 hafta boyunca hayvansal gıda alınmaz. Son haftasında sadece haşlama sebzeler yenir. Paskalya günü “magirica” adı verilen sakatat çorbası pişirilir.
TİMKET
Ocak ayı
Habeş (Etiopya)
İsa Mesih’in vaftiz edilmesi anısına, Ocak ayında kutlanır.
TİŞA-BEAV
9 Av (İbrani)
Yahudi
Av ayının 9. günüdür ve Matem Günü olarak kabul edilir. İki günbatımı arasında oruç tutulur. Şu 5 yasak işlenmez. Hiçbir şey yenilmez ve içilmez, yıkanılmaz, hiçbir kozmetik ürün krem, yağ ve parfüm kullanılmaz, deri ayakkabı giyilmez, hiçbir şekilde cinsel ilişkiye girilmez.
TON PSİHON
Şubat ayı
Rum
“Koliva” isimli cevizli helvanın pişirildiği ve mezarlıkların ziyaret edildiği gündür.
TSOME NEVİYAT
25 Kasım-06 Ocak
Habeş (Etiopya)
Peygamberler orucu olarak ta bilinir. 40 gün sürmektedir.
TU BİŞVAT
15 Şevat (İbrani)
Yahudi
Museviler’de tarımsal takvimin ilk günüdür. Ağaç fidanları dikilir. Bol bol meyva yenir.
VARTANANTS
Şubat ayı
Ermeni
451 yılında ateşe tapan İranlılar’la (Sasaniler), Hıristiyanlığı seçen Ermeniler arasında yapılan ve 35 sene süren savaşın anısına kutlanır.
VARTAVAR
Haziran-Ağustos arası
Ermeni
Vartivar veya Verdivor da denir. “Işık Saçan Gül” demektir. Ermeniler’in, Hıristiyanlık öncesinden beri kutladıkları bayramdır, Hıristiyanlıkla birlikte İsa Mesih’in Suret Değiştirmesi Yortusu’yla birleşmiştir.
VAYİON
Nisan ayı
Rum
Hazret-i İsa’nın Kudüs’e girerken zeytin ve mersin dalları ile karşılanması anısına kutlanan günüdür.
YOM KİPPUR
10 Tişri
Yahudi
“Kefaret günü” demektir. Büyük Oruç günüdür. Yılbaşından on gün sonra iki gün batımı arasında 26 saat sürmektedir. Geceleyin adaklar adanır. Tutulamayan sözlerden ötürü Tanrı’dan af dilenir.
ZKİFUTHO
Nisan ayı
Süryani
Çarmıha geriliş anılır. Çiçeklerle süslü bir tabut kilisede dolaştırıldıktan sonra, kapının önünde eller üstünde tutulur ve cemaat altından geçer.
ZOODOHU PİGİS
Nisan ayı
Rum
“Hayat Veren Kaynak” anlamına gelir. Ayazma günü olarak da bilinir. Silivrikapı’daki Balıklı Ayazması’na gelenler ayazmadan içip dua ederler.

Sevebilirsin...